Nr. 39, november 1994, 8. įrg.

FREMMANDAORŠ
Sum seinast boriš viš er taš ikki altķš bara sum at siga taš at fara ķ holt viš fremmandaorš. Ķ einum blaš varš skrivaš um śtlendingar, sum vóru eftirhildnir fyri skuld, men teir lótu vęl at teimum, teir hųvdu viš at gera, fyri at hava sżnt teimum hjįlpsemi og "humanistiskan anda". Ivaleyst man blašmašurin hava ętlaš at skriva "humanan anda", t.e. 'menniskjansligan'. "Humanistisk" er sambęrt danskari fremmandaoršabók lżsingarorš til navnoršiš "humanisme", iš var mentarųrsla ella -stevna, sum kom upp um endan į mišųld. Henda stevna vildi seta menniskjuna ķ mišdepilin. Enn verša hugvķsindaligar lęrugreinir į fróšskaparsetrum nevndar "humanistiskar", t.d. heimspeki, mįl, bókmentir, sųga. Harafturķmóti hevur fremmandaoršiš "human" merkingina 'menniskjansligur', t.e. sum hevur samhuga viš menniskjum. Taš er komiš av latķnska lżsingaroršinum humanus, sum er skylt viš navnoršini homo 'menniskja' og humus 'mold' - av mold eru vit komin! Lętt er at blanda so lķk orš, og blašmašur hevur altķš skund.

SPERŠIL OG STĶLUR
Ikki hóska ųll orš eins vęl ķ vandašum tķšindaburši. Mangur mundi hvųkka viš, tį iš taš fręttist ķ ųšrum loftmišlinum, at "speršil var komin ķ" stjórnmįlasamrįšingar ķ Sušurafrika. Flest munnu kenna į sęr, at tķlķkt orš, sum ķ hįlvum skemti er nżtandi um smįvandamįl ķ hinum gerandisliga, ikki er ręttiliga stovubęrt, tį iš um įlvaramįl er at rųša.

KANADAMENN
Taš er javnan at hoyra, at ķbśgvar ķ Kanada verša skķrdir "kanadiumenn". Hesum er einki skil ķ. Landiš eitur Kanada og ikki "Kanadia". Tķ man taš heldur vera kanadamenn, iš tķšindaberar įttu at sagt. Hitt ber snųgt sagt ikki til.

POLITISKT TOS
Lķtiš veiggj er mangan ķ oršum og oršafellum, sum havd verša į munni ķ politiskum kjaki. Ein tosar um at "smekka viš huršunum" og annar um ikki at vilja lata seg "buka upp į plįss". Bęriligari mundi boriš til at oršaš hetta!

LATA SĘR EITTHVŲRT LYNDA
"Hesum lata felųgini sęr ikki lynda," hoyrdist tķšindamašur siga fyri stuttum. Her er fallvilla um vegir. Hvųnnfalliš er rętta falliš ķ hesum fųri. Tķ įtti setningurin at ljóšaš: "Hetta lata felųgini sęr ikki lynda"!

OVLANGT
Eiga vit ikki at stśrsa viš "orš" sum "tagnašarskylda" og "hjśnašarskilnašur"? Jś, drśgvast. Tķ hetta eru ikki orš, men mįlsligir misburšir av ringasta slag. Men hvussu kemur tķlķkt ķ, tķ hoyrd eru hesi bęši "orš" og vist eisini onnur av sama slag? Orsųkin man vera tann, at vit hava summi orš viš fyrra liši sum bśnar- og onnur viš fyrra lišinum bśnašar-. Fyrrnevndi oršlišurin man vera gamalt stytt sniš av hinum seinna. Taš gevur kortini ikki rętt til at leingja tagnar- (hvųrsfall av tųgn) og hjśna- (hvųrsfall av hjśn) sum gjųrt ķ frammanfyri nevndu dųmum! Betri kunnleiki ķ fųroyskari mįllęru mundi her komiš vęl viš!

DANSKT GULLALDARSKALD
Vęl kann vera, at fjarskrivarar og onnur tķlķk tól eru ikki so kring at lata serbókstavir, iš eru ikki ķ enska stavrašnum, njóta sķn rętt, sum eitt nś hitt tżska (og svenska) ä. Taš gav at bķta, tį iš hitt mikla danska gullaldarskaldiš Adam Oehlenschläger varš skķrt "Oehlenschlager" (viš longum donskum "a"). Hóast fjarskrivarin kann vera "oršblindur", mįtti veriš vęntandi av upplesaranum, at almenna vitan hansara var so mikiš fręg, at slķkt įtti helst ikki at komiš fyri!

Hesum lķkt er, at taš kemur fyri, at tżska tónaskaldiš Richard Strauss fęr fyrra navn sķtt enskaš ķ framburši, eins og the Beatles kunnu koma framfyri, tį iš tś hoyrir Beethoven nevndan.

BLAND
Taš at lķk oršafelli og mįliskur renna saman, so at śr veršur marghįttligur blandingur av bįšum, tykist vinda alt meira upp į seg. Soleišis varš ķ tķšindum sagt frį nųkrum konum, iš sųgdu, at tęr ikki "settu seg fųrar fyri" at gera eitthvųrt. Her man vera um at rųša samruna (contamination) av hesum bįšum: tęr sóu seg ikki fųrar fyri og tęr settu sęr ikki fųri į. Merkingin er at kalla hin sama, men ķ sniši og oršavali er fittur munur. Mįlinum er taš alt annaš enn til bata, tį iš soleišis veršur fariš viš fųstum mįliskum. Oršabųkur kunnu ķ flestum fųrum vķsa į beint, men rųkka tęr ikki, kundi taš veriš ein roynd at spurt į Mįlstovun

FLÓTTI
Hetta merkir 'taš at flżggja'. Einki skil er tķ ķ at nżta oršiš um hin einstaka flóttamannin ella flóttafólkiš. Ķšuliga er at hoyra um politiskar "flóttar" og annaš tķlķkt. Hetta er og veršur skeivt.

GYLLIN
Hetta er kallkynsorš og ikki kvennkynsorš, sum summi vilja vera viš. "Hann keypti ein gyllin ķ jųrš". "Hann seldi tann gyllinin, hann hevši arvaš". Taš er óbroytt ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali, t.d. "Hann eigur tveir gyllin". Hvųrsfall ķ eintali endar viš -s, t.d. gyllinsfiskur.

LĶŠARENDI
Ikki er lętt at gera av, um taš mundi vera danskt navnsniš ella óhjįlpin roynd at geva aftur ķslendska stašarnavniš, tį iš mašur nevndi Gunnar į "Lidarenda". Soleišis ljóšaši taš. Ķslendska navniš er Hlķšarendi, sama sum hitt fųroyska Lķšarendi, og teir eru fleiri enn ein her į landi. Kappin eitur į fųroyskum Gunnar į Lķšarenda, rętt og slętt.

NĘSTI - ANNAR
"Vęlkomin til nęsta leik okkara ķ hesum leikįri," stóš fremst ķ eini leikskrį. Heldur enn ikki lųgiš, longu nś at bjóša fólki vęlkomnum til nęsta leik, sum valla veršur enn į sinni. Hetta mundi vera taš vanliga mistakiš at siga "nęsti", har sum taš įtti at veriš annar. Fyrstu raštųlini eru fyrsti, annar og triši. Hin nęsti er tann, sum kemur aftan į "henda", hvar hann so er staddur ķ (tal)rašnum. "Vit hava skoraš taš nęsta(!) mįliš ķ hesari kapping", segši frįsųgumašurin sigursęlur. Hann mundi meina viš annaš mįliš (t.e. nr. 2). Hitt nęsta er ikki komiš enn, um taš nakrantķš kemur! Nęsta vika er vikan, iš kemur eftir hesa. Onnur vika er tann, iš kemur eftir nęstu viku. Ķ ivamįlum er tķšum hjįlp ķ at leita rįš hjį teimum, iš undan fóru. Ķ Brókartįtti byrjar 28. ųrindi soleišis: "Fyrsta takiš, flundran tók", og 29. ųrindi: "Annaš takiš, flundran tók" (ikki "nęsta"!). Annar jóladagur hevur taš altķš itiš, ikki "nęsti"!

KLEPPUR
Ein trolari fekk herfyri eitt satt legudżr av einum kalva vestan fyri Mykines. Taš var av sonnum tķšindavert og fekk sķna vęl uppibornu umrųšu ķ loftmišlunum. Tķšindamenn spurdu skiparan m.a., hvat hann helt um henda "kleppin", hann hevši fingiš į dekk. At oršiš kleppur kundi verša soleišis nżtt, mundi koma mongum į óvart. Kleppur er sum kunnugt krókur viš framtjśkkum tręskafti m.a. til at sųkja kalva viš. Eisini er kleppur tungur višarkubbi at heingja um hįlsin į seyši, iš er argur at leypa upp um garšar. Tķ veršur taš eisini ķ fluttari merking havt um eitthvųrt, iš er til hindurs ella foršanar. Hvašan er so henda "nżmerking" komin. Taš liggur nęr viš at hugsa, at hetta er danska oršiš kleppert “stórur tjśkkur bulur av manni“, sum er komiš slųšandi uppķ. Danska oršiš er komiš śr lįgtżskum, har taš merkir “lķtiš, śssaligt ross“.

TAKA Į BÓLI
At taka ein į bóli er at koma óvart į ein, bókstavliga merkingin er 'at taka ein, sum hann svevur' (į bólinum, t.e. ķ seingini). Nś hoyrist meir enn so sagt "at taka ein av bóli". Tį iš fyriseting sum į stendur heršingarveikt, er lętt, at hon hoyrist ógjųlla, og so liggur nęr viš at taka til hina ljóšlķku fyrisetingina av ķ stašin hjį honum, iš ikki hevur "myndina" ķ oršafellinum hugfasta.

ŲKI
Oršafar męlir til at nżta hetta oršiš heldur enn "umrįši", men so er at ansa eftir at hava ręttar fyrisetingar, og tęr eru į og av. Tś ert į einum ųki og fert tķ av ųkinum, tį iš so skal vera. Nś fręttist tķšum um skip, sum fiska "ķ" einum sjóųki, og eitt varš bišiš um at fara "śr" ųkinum beinan vegin. Her eru oršini fųroysk, men hugsanin undir teimum donsk. Į donskum eitur taš "i området".

HYGGJA
Tey, sum sita į įskošarabeinkjunum viš ein fótbóltsvųll, hyggja ikki "eftir" bóltleikinum, men tey hyggja at honum. Heldur ikki hyggur ein "eftir" sjónvarpi, men at sjónvarpi. Men vit lurta eftir śtvarpi, fyrilestri, kórsongi osfr. At hyggja upp į ein, er at hyggja upp ķ eyguni ella upp ķ andlitiš į honum. Į donskum er at se på ķ mongum fųrum sammerkt viš at hyggja at į fųroyskum. Og hetta hevur sķtt įrin į fųroyskt. Fert tś viš einumhvųrjum til umvęlingar, kanst tś vęnta til svar, at taš skulu teir "hyggja upp į"! Og heldur enn ikki marghįttliga ljóšar, at lękni skal koma at "hyggja upp į" mann, iš liggur meiddur. Hetta evni varš annars višgjųrt ķ Oršafari 3.

NORŠURLOND
Tį iš vit hava so stutt og snųgt heiti į hesum londum, įtti at veriš óneyšugt at nevnt tey "tey noršurlendsku londini" (< de nordiske lande). Aftur eitt dųmi um fremmanda hugsan ķ "fųroyskum" hami. Annars hevur tann rangvųrgi mįlburšur leingi veriš rįšandi ķ noršurlandasamstarvinum, iš vera skal, at Grųnland, Įland og Fųroyar skulu ikki sleppa at eita tey lond, tey altķš hava veriš, men heldur hitt óviršiliga heitiš "selvstyrende område". Mótmęli śr Fųroyum hava einki munaš, men verri er, at nś eru fųroyingar sjįlvir, bęši ķ landsins stżri og fjųlmišlum, farnir at taka upp hetta ónevni og kalla land sķtt "sjįlvstżrandi ųki ella umrįši". Hetta er teimum og okkum ųllum til lķtlan sóma. Heldur įtti Noršurlandarįšiš aftur at fingiš eitt hvassoršaš mótmęli fyri at hava sett hetta nišrandi heiti į land okkara eins og Grųnland og Įland, iš bęši hava oršiš land ķ navni sķnum. Góštaka vit hetta heiti, so er nęsta stig at skķra um allar stovnar, iš bera oršiš land ķ navni sķnum, frį landsstżri og nišureftir! Ófatiligt er, at mašur fekk seg višmerkingarleyst at bera tey tķšindi, at fóru Svųrķki og Noreg eisini upp ķ ES, var Ķsland einasta Noršurland uttan fyri ES. Hvat hugsar hann um sķtt egiš land og Grųnland?

SAMDUR
Taš spurdist, at formašurin ķ marknašarnevndini var ikki samdur viš lųgmanni um eitthvųrt. Tann, sum tś ert samdur viš, stendur ķ hvųnnfalli, sum fyrr hevur veriš tanlaš ķ hesum fįtęksliga bręvi (Oršafar 21, 27 og 34). Tķ var formašurin ķ marknašarnevndini ikki samdur viš lųgmann. Hetta er ikki lętt, men taš lęrist, eru vilji og hugur til.

EYDNAST
"Taš "er" eydnast (< er lykkedes) landsstżrinum at skerja fķggjarętlanina", ljóšaši nś ein dagin. Hetta er ófųroyskt tikiš til oršanna. Rętt er at siga, at taš hevur eydnast osfr.

TYGGJA
Fųroyingar tyggja ikki "upp į" (< tygge på) nakaš, hvųrki skrį ella sjokulįtu, piparmynt og bommbomm - teir tyggja bara.

FYRNAST
Hetta er gott, gamalt orš, sum ķ lųgfųšimįli hevur fingiš nżggja merking afturat. Taš er avleitt av stovninum ķ lżsingaroršinum fornur 'gamal', og varš eitt nś sagt um jųrš, iš gjųrdist forn ella legšist ķ forna, t.e. hevši ikki veriš velt ķ langa tķš. Eitt dųmi ķ oršabókini sigur: "bųurin fekk ikki friš at fyrnast, so leingi hann orkaši at halda hakanum". Ķ nżggjum lųgfųšimįli veršur oršiš nżtt eitt nś um mįl, sum gerst ov gamalt til at koma undir revsing el. tķl. Oršiš veršur framboriš [fidnast], sum rķmiligt er, skylt sum taš er viš lżsingaroršiš fornur. Alt annaš orš er firnast, sagt [firnast], iš merkir at 'smęšast' o.tķl.

FŲROYSKA MĮLNEVNDIN
V.U. Hammershaimbs gųtu 16
FO-100 Tórshavn
Tlf. 312397   Faks 352521
Teldupostur: mariuss@setur.fo
http://www.fmn.fo