Nr. 5, september 1987, 1. įrg.

bśgva - gista
Torfųrt tykist hjį flestum at halda hesum bįšum oršum sundur. Hitt fyrra otar seg inn į hitt seinna og hóttir viš at gloypa tķ heilt. At bśgva er at hava fastan bśstaš, at gista er at halda til onkustašni stutta tķš, at vera gestur, sum ķ oršinum liggur. Tķ er taš ikki ķ samljóši viš góšan gamlan mįlburš at siga t.d. "Eg bśgvi į hasum hotellinum." Heldur įtti at veriš sagt: "Eg gisti į hasum hotellinum". Geviš gętur, at tķlķkt hśs veršur eisini nevnt gistingarhśs į fųroyskum.

skaši
Ķ śtvarpstķšindum ljóšaši, at tveir lųgreglumenn "komu til skaša". Hetta er danskt ''at komme til skade", beinleišis tżtt. Ķ fųroyskum eitur taš at fįa skaša, at meiša seg, meišsla seg og ivaleyst annaš viš. Tann, iš las tķšindini, segši a'iš sum i [ski:a], ein framburšur, sum hevur hoyrt til barnamįl ķ syšra helmingi į landinum, men nś ger hann meira og meira vart viš seg hjį tilkomnum. Annar śtvarpsmašur bar dagar fram sum [di:ar]. Her er at vera ansin og royna at bera a'iš fram sum eitt opiš e; veršur taš ikki gjųrt, fara vit eitt nś ikki at hoyra mun į oršunum higar og hagar, og taš fęr illa veriš annaš enn ein missur fyri mįliš.

halda - ikki "yvirhalda"
Taš ręšur um hjį teimum, iš skulu bera fólkinum tķšindi, at tey duga at skilja millum śtlendskt og fųroyskt, men ymist er, hvussu taš eydnast. Ofta, alt ov ofta, snķkir taš fremmanda seg inn. Nś ein dagin varš talaš um at "yvirhalda" frišarętlan. Hetta er eyšvitaš einki uttan danskt "overholde". Į fųroyskum er nóg mikiš at siga at halda frišarętlanina.

į fundi
Fyrisetingar er tķšum ivi um, og ikki bųtir um, tį iš śtlendskt įrin er uppiķ. Sambęrt śtvarpstķšindum fyri stuttum skuldi eitthvųrt vera sagt "undir fundinum". Hetta er so rangvųrgt, at undranarvert er, at taš fęr komiš manni ķ huga og munn. Rętta fyrisetingin er į: taš varš sagt į fundinum. Tś fert į fund, ella eisini til fundar.

"spalta'' - teigur
Taš er vanligt, at orš fįa nżggja og vķškaša merking. Tey rįš hava ofta veriš nżtt ķ mįlrųktini at geva oršum, sum fyrr vóru ķ mįlinum, nżggja myndkenda merking, tį iš nżtt fyribrigdi kom fyri, iš kravdi at orša į fųroyskum. Soleišis man taš hava veriš at kalla frį fyrstu stund, sum fariš var at skriva fųroyskt, at tęr leingjur, sum blašsķša veršur bżtt sundur ķ, vóršu kallašar teigar. Myndin er eyšsęš: vit sķggja eitt fųroyskt teigalendi fyri okkum. Ivaleyst kann hugskotiš eisini vera komiš śr nżnorskum ella landsmįli, sum taš tį ęt, har veršur sama oršiš nżtt. Um blašsķšu, sum hevur tveir teigar, veršur sagt, at hon er tvķteigaš. Spell er, at ķ seinastuni er oršiš "spalta" fariš at gera um seg ķ fųroyskum blašgreinum. Taš įtti ikki at veriš neyšugt, tį iš vit eiga so gott orš frammanundan.

Skoytt kann verša uppķ, at ķ teldumįli hevur veriš skotiš upp, at taš sum į śtlendskum eitur tabulator į fųroyskum hóskandi kann eita teigari. Tabulere kann soleišis eita at teiga.

Raštųl
Fyrstur, fyrsti. Hesir bįšir formar eru til ķ bęši sterkari og veikari bending, alt eftir tķ iš samanhangiš krevur. Annar var upprunaliga sterkt bent ķ ųllum fųllum, men ķ nżfųroyskum ber til at siga t.d. ašru ferš ķ hvųnnfalli (ķ gomlum mįli var taš ašra ferš). Triši (hvųnnfall trišja), fjórši, fimti og uppeftir er alt bert veikt bent. Tķ var taš mismęli, tį iš sagt varš um mann, at hann var "fimtur" ķ atkvųšutali. Har fęr taš ikki veriš annaš enn fimti (hin/tann fimti).

leka
Sterkt bend sagnorš eru ikki altķš so lųtt at fįast viš. Oršiš leka eitur lóku ķ flt. tįtķš og ikki "luku", sum hoyrdist herfyri. Til samanburšar kann verša nevnt, at drepa ķ flt. tįtķš fyrr varš bent drópu, og onkur man enn halda upp į ta bendingina, men vanliga snišiš er nś drupu. Men hetta loyvir kortini ikki tįtķšarformin ''luku"!

Įheršing
Ķ oršafellum kann skeiv įheršing vera sera villandi. Tķverri er sera vanligt at hoyra, at heršingin kemur į skeivt orš ķ upplestri. Hetta er helst, tį iš tann iš lesur, hevur ikki giviš sęr nóg góšar stundir at fyrireika seg. Ķ tķlķkum fųri er hent at hava blżant ķ hond og seta merki viš taš oršiš, iš skal bera tyngdina. Herfyri tók onkur soleišis til: "taš ber til at vera her", įtti at veriš "taš ber til at vera her". Onnur dųmi: "…baš hann leypa fyri seyšin", įtti at veriš: "…baš hann leypa fyri seyšin". "Hann setti į steinin at bera", įtti at veriš: "Hann setti į steinin…".

Ķ hesum višfangi er rętt at nevna, at taš eitur ikki "at leggja heršslu į", men įheršslu. - Taš er ein misfatan, at fyrri lišur ķ samansettum įvirki ikki kann ganga aftur sum fyriseting, at tķlķkt įvirki sostatt ikki skal eiga at vera samansett: įheršslu į, avgjųld av, ķlųgu ķ, tilfar til, avleišingar av o.s.fr.

leiklutur
Oršiš leiklutur er ovurnżtt ķ fųroyskum tķšindamįli. Hetta er sum vera man tżšing av danska oršinum rolle. Men tį iš ikki veršur talaš um (sjón)leik, er nóg mikiš bert at siga lutur, eitt nś: hansara lutur ķ hesum mįli.

At bjóša einum vęlkomnum
"Teir bjóšašu honum at vera vęlkomnan" hoyrdist onkur taka til nś ein dagin. Hetta er ikki, sum taš eigur. Heldur įtti at veriš sagt: "Teir bjóšašu (el. bušu) honum vęlkomnum" (samsvarsbending). Ella: "Teir bóšu hann vera vęlkomnan".

"flest"
"Hjį fólki flest" skrivaši eitt blaš herfyri. Enn er fųroyskt "bendingarmįl", og tķ skal hetta vera "hjį fólki flestum".

brotpartur
Taš, sum į donskum eitur brųk ķ rokning, eitur brot į fųroyskum. Tķ eigur orš sum "brųkpartur" onga heimild. Fųroyska oršiš er brotpartur.

talvfólk
''Talvbrikkar" hoyrdist onkur siga ķ eini valsending; talvfólk er fųroyska oršiš.

ein
Mangur setningur hevši veriš snųggari og betri, um hann var hetta lķtla oršiš styttri. "Hann atkvųddi fyri eini samanrenning millum flokkarnar'' ljóšaši ķ śtvarpstķšindum nś ein dagin. Burtur viš "eini", og setningurin er fųroyskur.

einhvųr
Ķ einum blaš stóš hetta: "at reingja nęrum einhvųnn veruleika". Einhvųr į fųroyskum hevur ikki sama tżdning sum enhver į donskum. Einhvųr er taš sama sum onkur, sum er ikki annaš enn hitt fyrra ķ broyttum lķki, sbr. t.d. hesa ųrindisreglu eftir Jóan Petur uppi ķ Trųš: "Um einhvųr er enn, sum į fund ei flytur." Samsvarandi tķ danska enhver hava vit į fųroyskum t.d. ein og hvųr, hvųr ein ella bert hvųr.

įšrenn
Taš veršur alt vanligari, at įšrenn, sum er sambindingarorš, veršur nżtt sum fyrisetingarorš ķ stašin fyri fyri ella undan. Hetta dųmiš sóu vit ķ einum av blųšunum: "Stutta tķš "įšrenn" vališ koma teir viš hesum". Taš rętta var: "…fyri vališ" ella "…undan valinum". - Įšrenn er sum nevnt sambindingarorš, samandrįttur av įšur enn, og fęr tķ ikki av rųttum veriš nżtt uttan fremst ķ tķšareykasetningi, t.d. "Taš var nįtt, įšrenn teir komu aftur at landi".

"framyvir"
"Handilin er opin framyvir hvųnn leygardag". Undir hesum liggur danska oršiš fremover ķ merkingini: framvegis, eftir hetta, hereftir el.tķl. Framyvir kunnu vit ikki ķ fųroyskum nżta um tķš, men ķ oršasambondum sum: ganga (hokin) framyvir, hella seg framyvir. Męlt veršur frį at nżta oršiš framyvir sum tķšarhjįorš.

"taš er upp til tķn"
Mįliskur, iš hava rót ķ enskum, stinga seg upp av og į og gerast móti; eitt nś henda, iš lķtiš man vera vert at lķvga: "Taš er upp til tķn", enskt "it's up to you". Į fųroyskum kundu vit heldur sagt: "Taš stendur til tķn" ella "taš veldst um teg".

Fyrisetingarorš
Danska įriniš er serliga sterkt ķ fyrisetingaroršum. Taš sęst og hoyrist ķšuliga, at fólk "undrast yvir" okkurt (danskt: undre sig over ngt.) ķ stašin fyri at undrast į okkurt, "teinkja yvir" ķ stašin fyri at hugsa um. - "Hon risti į hųvdinum" er tikiš beint śr donskum: "rystede på hovedet". Į fųroyskum hųvdu vit sagt: "risti viš hųvdinum".

Ķslendsk nųvn
Fįir ķslendingar hava ęttarnavn ella eftirnavn. Flestir eru "kendir viš fašir sķn", eyškendir viš faširsnavninum ķ hvųrsfalli + -son/-dóttir. Ķslendski uttanrķkisrįšharrin Steingrķmur Hermannsson eitur Steingrķmur og er Hermannsson, t.e. fašir hansara eitur Hermann. Einasta navn hansara er so statt Steingrķmur, hitt er til eyškennis. Tķ er taš ikki góšur sišur at nevna hann ''Hermannsson", men vęl ber til bert at siga Steingrķmur, eftir at hann fyrst er kunnašur sum Steingrķmur Hermannsson.

FŲROYSKA MĮLNEVNDIN
V.U. Hammershaimbs gųtu 16
FO-100 Tórshavn
Tlf. 312397   Faks 352521
Teldupostur: mariuss@setur.fo
http://www.fmn.fo